مصطفى محقق داماد
88
مباحثى از اصول فقه ( فارسى )
حال اگر اختلاف بر سر مفهوم تغيير شد ، يعنى اينكه منظور از تغيير رنگ ، بو و طعم ، چند درصد است ؟ آيا به مقدارى است كه به چشم ، قابل رؤيت و به حس ، قابل تشخيص باشد ؟ يا تغييرات مقدّر و غير محسوس نيز مصداق تغيير رنگ و بو و طعم است ؟ در اين مقام كه به علّت ابهام در مفهوم شبهه و ترديد حاصل مىشود ، در اصطلاح اصول گفته مىشود شبههء مفهوميّه حادث گشته است . گاهى اينطور نيست ، يعنى مفهوم صريح و روشن گفته شده و هيچ ابهامى ندارد ولى مكلّف در برخورد با افراد و مصاديق متعلّق به مفهوم و تطبيق آن با مفهوم دچار ترديد مىشود ، اينگونه شبهه در اصطلاح اصول شبههء مصداقيهء ناميده مىشود . براى روشن شدن مطلب به مثال ذيل توجّه فرمائيد : خمر حرام است . ممكن است مكلّف در برخورد با مصاديق خمر و تطبيق حكم حرمت بر مصداق ، دچار مشكل و ترديد شود . مثلا شك كند كه آيا آبجو از مصاديق خمر ، و متعلّق حكم حرمت است يا نه ؟ در اينجا ترديد در مصداق است و در اصطلاح شبههء مصداقيّه ناميده مىشود . شبهات مفهوميّه به دو قسم تقسيم مىشوند : 1 ) دوران امر بين اقلّ و اكثر - مثال قبلى را تكرار مىكنيم : كليّه اراضى قابل تملك خصوصى است مگر اراضى موات . همانطورىكه قبلا گفتيم ممكن است از مفهوم موات دو تصور حاصل شود : براساس يك نظر ، موات زمينى است كه هيچگاه سابقه عمران و احياء نداشته و برحسب نظر ديگر موات بالعرض هم جزو اراضى